Üç Temel Kavram

Ortaklık Payı

Ortaklık payı, her ortağın kooperatife koyduğu sermayedir. Şirketlerdeki "hisse"den farklı olarak ortaklık payının değeri sabit kalır; piyasa değeri ile artmaz. Ortaklar payları oranında oy sahibi olmaz; her ortağın bir oyu vardır. Bu, kooperatifçiliğin demokratik temelidir 1.

Ortaklık payı bir bedel karşılığında alınır. Çıkışta da nominal değer üzerinden iade edilir. Yani 1.000 TL'lik pay, ne kadar başarılı olursa olsun çıkışta 1.000 TL olarak geri alınır. Enflasyon farkı için ana sözleşmede özel hüküm yer alabilir.

Yedek Akçe

Yıllık kâr ortaya çıktığında, dağıtıma geçilmeden önce yedek akçe ayrılır. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu net kârın en az %10'unu yedek akçeye ayırmayı zorunlu kılar 2. Bu zorunluluk, yedek akçenin sermayenin %20'sine ulaşmasına kadar devam eder.

Yedek akçeler kooperatifin geleceğine yatırılır. Kötü dönemlerde zararı karşılar, yeni yatırımlara kaynak sağlar, kriz anında nakit tamponu oluşturur. Ana sözleşmenize göre olağanüstü yedekler de ayrılabilir.

Risturn

Risturn, kooperatifçiliğin kendine özgü kâr dağıtım yöntemidir. Klasik şirketlerde kâr, hisse oranına göre dağıtılır. Kooperatifte ise dağıtım ortağın yıl içindeki iş hacmine oranlanır.

Yani daha çok ortaklık payı olan değil, kooperatifle daha çok iş yapan ortak daha fazla pay alır. Bu uygulama kooperatifin temel ilkesi olan "eylemli ortaklığı" güçlendirir. Risturn miktarı tüzel kişiliğin ekonomik faaliyet hacmine bağlı olduğundan adildir 1.

Risturn Nasıl Hesaplanır?

Risturn hesabı dört adımdır:

  1. Dağıtılabilir kâr belirlenir. Net kârdan yasal yedek akçe çıkarılır.
  2. Toplam iş hacmi hesaplanır. Bu, kooperatifin ortaklarıyla yaptığı iş hacmidir (üretim, satış, hizmet).
  3. Risturn oranı bulunur: Dağıtılabilir kâr / Toplam iş hacmi.
  4. Her ortağın risturn payı: Ortağın kendi iş hacmi × risturn oranı.

Basit bir örnek: Net kâr 200.000 TL, yasal yedek akçe %10 oranında 20.000 TL. Dağıtılabilir kâr 180.000 TL. Toplam ortak iş hacmi 1.800.000 TL. Risturn oranı: 180.000 / 1.800.000 = 0,10. Kooperatife 50.000 TL'lik iş hacmi getiren ortak: 50.000 × 0,10 = 5.000 TL risturn alır.

Bu yöntem, ortakların sözleşmedeki "ortak ürün/hizmet" kuralına bağlılığını ödüllendirir.

Sermaye Payı Dağıtımından Farkı

Kurumlar Vergisi muafiyetine sahip kooperatifler, ortaklarına sermaye üzerinden kazanç dağıtamaz 3. Bu çok önemlidir. Sermaye üzerinden dağıtım yapan kooperatif muafiyetini kaybeder.

Risturn ise sermaye üzerinden dağıtılan kazanç sayılmaz. Çünkü risturn, ortaklarla yapılan iş hacminin geri verilmesidir; kâr payı değildir. Bu nedenle risturn dağıtımı muafiyeti bozmaz 4. Konunun ayrıntıları için vergi yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.

Genel Kurul Karar Süreci

Risturn ve diğer kâr dağıtım kararı yalnız genel kurulda alınır. Yönetim kurulu önerir, genel kurul oylayarak onaylar. Süreç şöyle ilerler:

  1. Yıl sonu mali tabloların hazırlanması: SMMM ile bilanço, gelir tablosu ve nakit akış tablosu kapanır.
  2. Yönetim kurulu önerisi: Yedek akçe, olağanüstü yedek, fon ayırma, risturn dağıtım önerisi yazılı olarak hazırlanır.
  3. Denetim kurulu raporu: Denetim kurulu mali tabloları ve dağıtım önerisini inceler, raporunu yazar.
  4. Genel kurul gündemi: Gündeme "kâr dağıtım önerisinin görüşülmesi ve karara bağlanması" maddesi eklenir.
  5. Genel kurul kararı: Oylamayla onaylanır veya değiştirilir.
  6. Ödeme: Karar tarihinden itibaren makul süre içinde ortakların hesabına geçer.

Genel kurul, yönetim kurulunun önerdiği oranı değiştirebilir. Yedek akçeyi artırabilir, risturn oranını düşürebilir. Bu, ortakların söz hakkını gösterir.

Risturn Almayan Ortak Var mı?

Yıl içinde kooperatifle hiç iş yapmamış ortağa risturn ödenmez. Çünkü risturn iş hacmine bağlıdır. Bu nedenle pasif ortakların ekonomik bir dağıtımdan yararlanması yasal olarak söz konusu değildir.

Aktif olmayan ortaklar için ana sözleşmede genellikle "iki yıl üst üste iş yapmayan ortağın ortaklığı düşürülebilir" hükmü yer alır. Bu hüküm, kooperatifin işleyişini canlı tutmak için önemlidir.

Olağanüstü Yedek ve Sosyal Fon

Genel kurul, dağıtımdan önce olağanüstü yedekler de ayırabilir. Bu yedeklerin amacı kullanım sırasında belirlenir:

  • Yatırım yedeği: Belirli bir makine veya tesis için.
  • Sosyal yardım fonu: Ortakların eğitim, sağlık gibi ihtiyaçları için.
  • Eğitim fonu: Yönetici ve ortakların kapasitesini geliştirmek için.

Bu yedekler genel kurulda hangi amaç için ayrıldığı yazılı kararla saklanır. Sonraki yıllarda da aynı amaca uygun kullanılır.

Pratik İpuçları

  • Yıl başında risturn politikasını ortaklara duyurun. Sürpriz değil, beklenen sonuç olsun.
  • Ortakların iş hacmini düzenli kayıt altına alın. Yıl sonunda topluca hesaplamak zorlaşır.
  • Yedek akçe ayrılırken minimum %10 yetinmeyin. Sürdürülebilirlik için %20-25 sağlıklıdır.
  • Risturn hesaplama tablosunu genel kurulda görsel sunum hâlinde paylaşın.
  • Ana sözleşmenizdeki risturn ve yedek hükümlerini yılda bir gözden geçirin.
  • Risturn ödemesi yapılmadan önce ortakların güncel banka bilgilerini kontrol edin.
  • Risturn alan ortakların stopaj durumu varsa SMMM'inizle netleştirin.

Muhasebe Kaydı

Risturn karşılığı yıl sonunda gider olarak değil, dağıtılabilir kâr içinden ayrılır. Muhasebe kaydı şöyle özetlenebilir:

  • Genel kurul kararı sonrası 570 — Geçmiş Yıllar Kârları veya 590 — Dönem Net Kârı hesabından 331 — Ortaklara Borçlar veya benzeri hesaba aktarılır.
  • Ödeme yapıldığında 331 hesabı kapatılır, banka veya kasa hesabı azalır.

Detaylı muhasebe altyapısı için kooperatif muhasebesi temelleri yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Risturn her yıl zorunlu mu? Hayır. Genel kurul, dağıtmama veya yedeğe alma kararı verebilir.

Risturn yerine ayni ödeme yapılabilir mi? Mevzuat ayni ödemeyi açıkça düzenlemez. Pratikte nakit ödeme tercih edilir.

Ortaklık payı çıkışta nasıl iade edilir? Genellikle nominal değeri üzerinden, ana sözleşmedeki süreye göre. Yedek akçeden pay alınmaz.

Sonuç

Kooperatif kâr dağıtımı, sermaye değil iş hacmi temellidir. Risturn yöntemi adil, demokratik ve vergi muafiyetini koruyan bir yapıdır. Yedek akçeyi düzenli ayırmak, kooperatifin uzun ömrünü güvence altına alır. Mayıs 2026 itibarıyla 1163 sayılı Kanun hükümleri yürürlüktedir. Bir sonraki adım olarak hibe ve kredi yazımıza geçerek yedeklerinizi büyütmek için kullanabileceğiniz destekleri inceleyebilirsiniz.

Bu yazı Mayıs 2026 tarihinde GAP Bedesten Dijital Enstitüsü tarafından hazırlanmıştır.

Görsel önerisi: Kapak görseli (1200×675 px) — yuvarlak masa etrafında oturmuş ortakların önündeki kartlarda farklı tutarlar; ortada bir pasta dilimi ile "Risturn Dağıtımı" başlığı. İkinci görsel: risturn hesaplama formülünün infografiği (Dağıtılabilir Kâr ÷ Toplam İş Hacmi = Risturn Oranı, altında örnek hesaplama).